Crna ruka
Ujedinjenje ili smrt (Crna ruka) | |
---|---|
![]() Službeni pečat organizacije (1911—1917) | |
![]() Slika jednog susreta članova | |
Moto | Ujedinjenje ili smrt |
Datum osnivanja | |
Tip | Tajno društvo |
Namena |
|
Područje delovanja | Balkan |
Rukovodioci | Dragutin Dimitrijević Apis |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Seal_of_the_Black_Hand.jpg/180px-Seal_of_the_Black_Hand.jpg)
Crna ruka je bila tajno društvo, zvanično osnovano pod imenom Ujedinjenje ili smrt u Kraljevini Srbiji 10. juna 1910. godine.[3] Crna ruka je delovala i pre toga, izvršivši Majski prevrat 29. maja 1903. u kojem su ubijeni kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga Obrenović, čime je prekinuta loza dinastije Obrenovića.
Ujedinjenje ili smrt je imalo panslavističke ciljeve, sa namerom da ujedini sve teritorije Južnih Slovena, posebno one u sastavu Austrougarske.[4][5] Gavrilo Princip, član druge organizacije „Mlada Bosna“, uz podršku „Crne ruke“, ubio je 28. juna 1914. u Sarajevu austrijskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda davši tako povod za Prvi svetski rat.
Osnivanje
[uredi | uredi izvor]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Black_Hand_group_photo.jpg/220px-Black_Hand_group_photo.jpg)
Grupa nižih oficira, na čelu sa poručnikom Dragutinom Dimitrijevićem Apisom je avgusta 1901. osnovala Crnu ruku, zavereničku grupu protiv dinastije Obrenović.[6] Prvo zasedanje grupa je održala 6. septembra 1901. Sastanku su prisustvovali kapetani Dimitrijević, Radomir Aranđelović i Milan Petrović, kao i poručnici Antonije Antić, Dragutin Dulić, Milan Marinković i Nikodije Popović. Skovali su plan da se ubije kraljevski par, kralj Aleksandar i kraljica Draga. Apis je lično predvodio grupu oficira koji su ubili kraljevski par u Starom dvoru u noći između 10. i 11. juna 1903. (28. i 29. maja po starom kalendaru.
Nakon prevrata dolazi do raskola i Crna ruka se gasi.[7]
Dva dana posle austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine, grupa srpskih ministara, zvaničnika i generala je u Beogradu 8. oktobra 1908. osnovala Narodnu odbranu, polutajno pansrpsko udruženje. Cilj udruženja je bilo oslobađanje Srba od austrougarske okupacije. Ona je širila antiaustrijsku propagandu i organizovala agente u okupiranim teritorijama. Satelitske organizacije su osnivane u Sloveniji, Bosni i Hercegovini i Istri. Najpoznatija je bila bosanska grupa koja je delovala pod imenom Mlada Bosna.
Tada dolazi do stvaranja organizacije Ujedinjenje ili smrt koju su uglavnom činili bivši članovi Crne ruke, pa je i ona bila poznata pod imenom C. R. „Ujedinjenje ili smrt“ je osnovana je 9. maja 1911. u Beogradu, a prvi njeni članovi i prvi potpisnici njenoga Ustava bili su: Ilija Radivojević, Bogdan Radenković, Čedomilj Popović, Velimir Vemić, Dragutin Dimitrijević Apis, Vojislav Tankosić, Ilija Jovanović (vojvoda Pčinjski), Milan Vasić, Milan Milovanović. Društvo je, ma da su i njegovi članovi i ono samo bili dobro poznati, osnovano kao tajno, i imalo je svoje izvršne organe, koji je trebalo da primene presude odnosno odluke organizacije.
Crnu ruku su uglavnom činili relativno mlađi zaverenici umešani u ubistvo kralja Aleksandra i kraljice Drage, ali je glavna ličnost bio pukovnik Dragutin Dimitrijević Apis.[8]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Ritual_cross_the_Black_Hand.jpg/250px-Ritual_cross_the_Black_Hand.jpg)
Glavne tačke Ustava i Pravilnika organizacije „Ujedinjenje ili smrt“ odnosno C. R. ove su:
- Čl. 1. U cilju ostvarenja narodnog ideala, ujedinjenja Srpstva, stvara se organizacija, čiji član može biti svaki Srbin, bez obzira na pol, veru, mesto rođenja, kao i svaki onaj, koji iskreno bude služio ovoj ideji.
- Čl. 2. Organizacija pretpostavlja revolucionu borbu kulturnoj, stoga joj je institucija apsolutno tajna za širi krug.
- Čl. 3. Organizacija nosi naziv „Ujedinjenje ili smrt“.
- Čl. 4. Za ispunjenje ovoga zadatka, organizacija, prema karakteru svoga bića, utiče na sve službene faktore u Srbiji, kao Pijemontu, i na sve društvene slojeve i celokupni društveni život u njoj.
Dalji članovi obuhvataju ove najbitnije odredbe: na vrhu organizacije stoji Vrhovna centralna uprava, čije su odluke punovažne za sve članove i koja ima pravo raspolagati životima, smrću i imovinom svih svojih članova. Interesi organizacije stoje nad svima drugim interesima, i njeni članovi su dužni dostavljati organizaciji sve, što saznaju, bilo u svojoj službenoj funkciji, bilo kao privatni ljudi, a što se tiče organizacije. Vrhovna centralna uprava ima pravo izricanja smrtnih osuda, čije se izvršenje poverava najpouzdanijim njenim članovima ili agentima. Ni jedan član organizacije, pošto je već uveden u nju, ne može izaći iz nje, dokle god je živ, niti mu ko može uvažiti ostavku. Članovi, koji bi svojim izdajstvom naneli štete organizaciji, kažnjavaju se smrću.
Prvi članovi i potpisnici Ustava bili su:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Apis_and_two_Black_Hand_associates.jpg/220px-Apis_and_two_Black_Hand_associates.jpg)
- Ilija Radivojević
- Bogdan Radenković
- Čedomir Popović
- Velimir Vemić
- Ljubomir S. Jovanović
- Dragutin Dimitrijević Apis
- Vojislav Tankosić
- Ilija Jovanović Pčinjski
- Risto Čereković
- Milan Vasić
- Milan Gr. Milovanović
Da bi se očuvala što veća tajnost, članovi se upisuju u spiskove i vode se ne po imenima, već po rednom broju. Članovi se među sobom kao takvi ne poznaju, saobraćaj među njima vrši se samo preko naročito određenih ličnosti, i jedino Vrhovna centralna uprava zna, ko su sve članovi organizacije. Ipak zato, i ako ne poznaju celu organizaciju ni njeno ustrojstvo, svi članovi se obavezuju na bezuslovnu poslušnost i pokornost organizaciji; oni moraju slepo izvršivati sve naredbe i poneti čak i u grob tajne, koje se tiču organizacije.
Srpska akcija u Makedoniji i Balkanski ratovi
[uredi | uredi izvor]U političkom životu uticaj ove organizacije se jako osećao, naročito posle Balkanskih ratova.
Crna ruka je predstavljala srž vojničke opozicije civilnoj vladi. Skrivajući se iza vojske ili opozicije, crnorukci su primorali kralja Petra I da raspusti vladu Nikole Pašića, iako je Narodna radikalna stranka imala većinu u Narodnoj skupštini. Tek nakon ruske intervencije i možda uz pomoć francuskog kapitala, kriza je rešena u Pašićevu korist, a kralj Petar je bio primoran da se povuče, navodno zbog bolesti, i za regenta imenuje prestolonaslednika Aleksandra.[9] U Bitolju došlo do incidenta povodom pitanja prioriteta građanske nad vojnom vlašću. U Skupštini je socijalistički poslanik Dragiša Lapčević podneo interpelaciju na vladu, što trpi ilegalne organizacije. Skupština se tada zadovoljila odgovorom predsednika vlade.
Sarajevski atentat i Prvi svetski rat
[uredi | uredi izvor]Apis i crnorukci su imali jak uticaj na Narodnu odbranu, kroz koju su pokušavali da rašire mrežu agenata Bosni i Hercegovini.[9] Ovome je pomagalo nezadovoljstvo srpskog stanovništva austrougarskom upravom, srpski nacionalni pokret i širenje jugoslovenske ideje posle Balkanskih ratova.[9] Sa druge strane, Pašićeva vlada je pokušavala da dalje ne kvari odnose sa Austrougarskom, pa je ona pokušavala da svojim ustanovama blokira rad crnorukaca u Bosni i Hercegovini.[9]
Solunski proces
[uredi | uredi izvor]Pašić je na Solunskom frontu odlučio da ukloni najistaknutije pripadnike Crne ruke, tada već zvanično raspuštene. Dimitrijević i nekoliko desetina njegovih saradnika su uhapšeni zbog navodnog atentata na prestolonaslednika-regenta Aleksandra i predsednika vlade. Kod uhapšenog generalštabnog pukovnika Dragutina Dimitrijevića-Apisa, člana Vrhovne centralne uprave, nađen je originalan Ustav organizacije od 9/5 1911, a među stvarima optuženog potpukovnika Velimira Vemića nađen je spisak članova organizacije. Presudom vojnih sudova od 23. maja članovi organizacije pukovnik Dragutin Dimitrijević-Apis, major Ljubomir Vulović i Rade Malobabić su proglašeni krivim za izdaju i osuđeni na smrt. Ostali optuženi osuđeni su na dugogodišnju robiju, od koje su docnije pomilovani, osim potpukovnika Vitomira Cvetkovića, koji je umro u zatvoru za vreme istrage, i Bogdana Radenkovića, koji je umro, pošto je presuda izrečena. Apis je streljan mesec dana kasnije, 24. juna 1917.
Međuratni period
[uredi | uredi izvor]Kada je u februaru 1924. pomenuta mogućnost učešća bivših članova udruženja u obaranju Pašićeve vlade, ovi su dali izjavu Narodnoj skupštini u kojoj su otklonili od sebe takvu mogućnost, izjavili lojalnost kralju i - napustili nameru traženja revizije Solunskog procesa, jer su smatrali da bi pre nestali sa lica zemlje svi osuđenici nego što bi ona bila dozvoljena.[10]
Istorijski rezime 1953 - 2012
[uredi | uredi izvor]Na obnovljenom sudskom procesu 1953. godine, u Beogradu, sve presude Višeg vojnog suda u Solunu su poništene, a svi osuđenici rehabilitovani, među kojima i sam Dragutin Dimitrijević Apis. Obnovu procesa su pokretali članovi porodice, preživeli drugovi i poštovaoci više puta u međuratnom periodu, ali je do nje došlo tek nakon Drugog svetskog rata, u novoj državi FNRJ.
Povod za obnovu procesa bilo je pismo streljanog majora Ljubomira Vulovića, koje je napisao dan pred izvršenje presude, u kome je naveo da je za atentat prvi put čuo na samom suđenju, da su svedoci bili lažni, iznevši u njemu sve svoje sumnje i pretpostavke, kao i molbu da se u oslobođenoj otadžbini utvrditi prava istina. Pismo je napisao prijatelju Todoru Mihailoviću, a ostavio vojnom svešteniku Zdravku Paunoviću. Ovo pismo našlo se u rukama Aleksandra Rankovića, ministra unutrašnjih poslova FNRJ, koji je zatim naredio Istražnom odeljenju ministarstva da preduzme traganje, u cilju utvrđivanja istine.[11]
Godine 2012. Apis je rehabilitovan i po drugi put, od strane srpskog sudstva.
Izvori
[uredi | uredi izvor]- Narodna enciklopedija, Zagreb : Bibliografski zavod, 1927. Članak Miomira Milenovića.
- Crna Ruka (WWI Document Archive)
Vidi još
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ Martel, Gordon (2014). The Month that Changed the World: July 1914 and WWI. Oxford University Press. str. 58-60. ISBN 9780191643279.
- ^ Newman, John Paul (2015). Yugoslavia in the Shadow of War. Cambridge University Press. str. 29. ISBN 9781107070769.
- ^ „Black Hand”. Arhivirano iz originala 3. 03. 2007. g. Pristupljeno 1. 7. 2018.
- ^ „Gavrilo Princip and the Black Hand organization”. Bookrags. Pristupljeno 1. 7. 2018.
- ^ Cassels 1996, str. 122.
- ^ Ratković, Đurišić & Skoko 1972, str. 32.
- ^ „Rudolf Mihl i dnevnik konjičkog potpukovnika Velimira S. Vemića”.
- ^ Mitrović 2007, str. 23–24.
- ^ a b v g Mitrović 2007, str. 24.
- ^ "Politika", 2. mart 1924, str. 3
- ^ M. Živanović, str. 619
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Mekenzi, Dejvid (1989). Apis. Dečje novine Gornji Milanovac. str. 328. ISBN 86-379-0431-9.
- Mekenzi, Dejvid (1998). Solunski proces. Fineks Beograd. str. 364. ISBN 86-82325-07-1.
- Mekenzi, Dejvid (2001). Obnova Solunskog procesa. Fineks Beograd. str. 360. ISBN 86-82325-15-2.
- Kazimirović, Vasa (2016). Crna ruka - ličnosti i događaji od Majskog prevrata 1903. do Solunskog procesa 1917. Prometej Novi Sad. str. 811. ISBN 978-86-515-1162-5.
- Cassels, Alan (1996). Ideology and International Relations in the Modern World. Psychology Press. str. 122—. ISBN 978-0-415-11926-9.
- Mitrović, Andrej (1981). Prodor na Balkan: Srbija u planovima Austro-Ugarske i Nemačke 1908-1918. Beograd: Nolit.
- Mitrović, Andrej (1984). Srbija u Prvom svetskom ratu. Beograd: Srpska književna zadruga.
- Mitrović, Andrej (2007). Serbia's Great War 1914-1918. West Lafayette: Purdue University Press.
- Radojević, Mira; Dimić, Ljubodrag (2014). Srbija u Velikom ratu 1914-1918: Kratka istorija. Beograd: Srpska književna zadruga, Beogradski forum za svet ravnopravnih.
- Ratković, Borislav; Đurišić, Mitar; Skoko, Savo (1972). Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima. Beogradski izdavačko-grafički zavod.
- Popović-Obradović, Olga (2008). Kakva ili kolika država?: Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX–XXI veka. Helsinški odbor za ljudska prava. ISBN 9788672081558.
Spoljašnje veze
[uredi | uredi izvor]- Majski prevrat 1903., Đuro Zagorac, Večernje novosti, feljton „Zavere i atentati u Srbiji“, 7 nastavak, 8. april 2003.
- Apisu - smrt streljanjem!, Đuro Zagorac, Večernje novosti, feljton „Zavere i atentati u Srbiji“, 8 nastavak, 9. april 2003.
- „Apis - ubica ili mučenik“, Sanja Antić, Večernje novosti, feljton, 7 nastavaka, 22 - 28. maj 2006.
- „Crna ruka“ im presudila Arhivirano na sajtu Wayback Machine (7. mart 2016), Vlada Arsić, Press magazin, 19. oktobar 2007.
- Sarajevski atentat - obaveštajna enigma, Milan Mijalkovski i Zvonimir Pešić, magazin Odbrana, specijalni prilog br. 110, 1. oktobar 2014.
- Dr Rudolf Arčibald Rajs: „Crna ruka je bila samo rodoljubiva reakcija protiv diktature političkih stranaka”
- Crna Ruka (WWI Document Archive)
- Crna ruka na nišanu pravde („Večernje novosti“, feljton, oktobar 2013) Arhivirano na sajtu Wayback Machine (21. april 2014)
- Trojke pukovnika Apisa („Večernje novosti“, 23. april 2015)
- Sto godina Solunskog procesa – Apis čeka sud istorije, Dr Mirjana Zorić, magazin „Odbrana”, specijalni prilog br. 165, 15. mart 2017.
- Tribina „Crna ruka i Solunski proces 1917. godine“